Từ mùng 4, mùng 5 cho đến suốt tháng Giêng, khắp các bản làng ở Tràng Định, Văn Quan hay thành phố Lạng Sơn vang lên tiếng trống hội, tiếng hát sli, lượn gọi mùa. Lồng Tồng – nghĩa là “xuống đồng” – không chỉ mở đầu một vụ mùa mới mà còn mở ra niềm tin về sự sinh sôi, no đủ. Người dân tin rằng khi lễ hội diễn ra trọn vẹn, đất trời sẽ thuận hòa, lúa ngô tốt tươi, gia súc đầy đàn và cuộc sống bình an.
Nghi lễ gửi gắm niềm tin vào đất trời
Phần lễ diễn ra trang nghiêm giữa ruộng hội – nơi được chọn kỹ lưỡng như vùng đất tốt nhất cho vụ mùa mới. Mâm tồng với xôi ngũ sắc, bánh khảo, gà luộc, rượu men lá, …v.v, được dâng lên Thần Nông, Thần Núi, Thành hoàng làng như lời tri ân đất trời đã nuôi dưỡng con người.
Khoảnh khắc già làng hoặc người có uy tín thực hiện nghi thức cày ruộng đầu năm luôn là điểm nhấn thiêng liêng nhất. Đường cày đầu tiên rạch xuống đất không chỉ mở mùa gieo hạt mà còn khơi dậy hy vọng về một năm bội thu. Tiếng reo vui vang lên, hòa cùng tiếng chuông đàn tính, tạo nên bức tranh xuân vừa linh thiêng vừa gần gũi.
Không gian hội – nơi văn hóa sống động
Nếu phần lễ là sợi dây nối con người với đất trời thì phần hội là nhịp đập đời sống cộng đồng. Trên bãi hội, những quả còn rực sắc bay qua vòng tròn tượng trưng cho khát vọng sinh sôi; tiếng trống múa sư tử dồn dập mang theo niềm vui, sự may mắn; còn những làn điệu sli, lượn, then – đàn tính vang lên như lời tỏ bày tình cảm của núi rừng.
Các trò chơi dân gian như đi cà kheo, kéo co, chọi gà, thi cày, tra hạt, ... v.v, khiến ruộng hội trở thành sân khấu văn hóa sống động. Ở đó, người già kể chuyện mùa xưa, người trẻ tìm thấy bản sắc, còn du khách cảm nhận rõ nét hồn cốt xứ Lạng.
Điểm hẹn văn hóa của mùa xuân
Những địa danh như Lồng Tồng Bủng Kham (Đại Đồng, Tràng Định), lễ hội Tân Văn, đình Pác Moòng hay làng Khòn Lèng mỗi năm lại mang sắc thái riêng nhưng cùng chung tinh thần hướng về đất đai và cộng đồng. Lễ hội không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là dịp hội tụ, giao lưu, gìn giữ tiếng nói, trang phục, âm nhạc và tri thức nông nghiệp truyền thống.
Trong nhịp sống hiện đại, Lồng Tồng vẫn giữ được vẻ nguyên sơ – nơi con người bước xuống ruộng bằng sự trân trọng, nơi văn hóa không nằm trong bảo tàng mà hiện diện trong từng bước chân, câu hát, nắm đất đầu năm.
Khi những bước chân rời ruộng hội, tiếng trống hội dần lắng lại, nhưng hạt giống niềm tin vẫn ở lại trong lòng mỗi người. Lồng Tồng không chỉ mở đầu cho một mùa gieo trồng, mà còn gieo xuống đất ký ức, bản sắc và sự gắn bó bền chặt giữa con người với quê hương. Trong nhịp sống đổi thay, lễ hội ấy nhắc rằng mỗi mùa xuân chỉ thật sự trọn vẹn khi con người biết cúi xuống đất, biết tri ân quá khứ và tin vào tương lai. Và rồi, giữa mênh mang núi rừng xứ Lạng, đường cày đầu năm vẫn tiếp tục được vẽ nên – như lời hứa lặng lẽ nhưng bền bỉ rằng văn hóa sẽ còn nảy mầm, xanh mãi cùng những mùa xuân của đất nước./.
