Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khoá XVI, sáng 4/8, sau khi làm việc tại Hội trường, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: Dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 09 luật về quân sự, quốc phòng; Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật sửa đổi.
Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham gia thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.
Tạo nhu cầu chủ động tìm hiểu pháp luật trong Nhân dân
Dẫn kinh nghiệm của một số nước phát triển, Chủ tịch Quốc hội cho biết, tại Singapore, người dân chủ động theo dõi các phiên họp của Quốc hội trên truyền hình và nền tảng số để biết những đạo luật đang được xem xét, ban hành có liên quan như thế nào đến cuộc sống, công việc và hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình.
Điều này cho thấy, tìm hiểu pháp luật phải từng bước trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người dân, thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động từ cơ quan nhà nước.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề cập kinh nghiệm xây dựng pháp luật của Nhật Bản, nơi có thể thông qua số lượng lớn các đạo luật nhưng nhiều luật chỉ dài một vài trang. Trong khi đó, ở nước ta, có những luật rất dài, gồm hàng trăm điều, đưa vào quá nhiều nội dung chi tiết nên khó sửa đổi khi thực tiễn thay đổi.
Từ thực tế này, Chủ tịch Quốc hội cho rằng phải tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật. Luật cần tập trung quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, ổn định, lâu dài; những nội dung cụ thể, thường xuyên biến động cần giao cho Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền quy định.
Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian gần đây, hoạt động lập pháp đã có những đổi mới mạnh mẽ. Khối lượng các dự án luật, nghị quyết được Quốc hội xem xét, thông qua tăng cao, gắn với việc đổi mới tư duy, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quá trình xây dựng, thẩm tra, hoàn thiện pháp luật.
Cùng với đổi mới hoạt động xây dựng pháp luật, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng phải có bước chuyển mạnh mẽ, tương xứng với yêu cầu của giai đoạn mới.
Xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến pháp luật
Nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội cho rằng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không thể chỉ dừng lại ở việc số hóa văn bản và đăng tải lên các cổng thông tin điện tử mà phải hướng tới sự tương tác đa chiều.
Thực tế, việc tìm kiếm, tiếp cận và hiểu các văn bản pháp luật hiện nay vẫn chưa thực sự thuận lợi, còn khó khăn đối với nhiều người dân. “Do đó, dự thảo luật cần nghiên cứu quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong hệ sinh thái này, cần xác định cụ thể nghĩa vụ của các cơ quan trong xây dựng, chuẩn hóa và cung cấp dữ liệu pháp luật mở, có cấu trúc, có thể tích hợp vào các công cụ số, hệ thống trí tuệ nhân tạo và trợ lý pháp lý tự động”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Thông qua các công cụ này, người dân có thể tìm hiểu và được giải đáp những vấn đề pháp luật cơ bản liên tục 24 giờ mỗi ngày, bảy ngày mỗi tuần, qua đó giúp việc tiếp cận và sử dụng pháp luật trở nên thuận lợi hơn.
Chủ tịch Quốc hội đồng thời lưu ý, chuyển đổi số phải hướng tới tương tác đa chiều, không chỉ truyền thông một chiều từ cơ quan Nhà nước xuống người dân. Dự thảo cần bổ sung cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ hiểu biết pháp luật, đo lường khả năng tiếp nhận và thực thi pháp luật của người dân trên môi trường số. Trên cơ sở đó, các cơ quan có thể kịp thời điều chỉnh nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật.
“Đổi mới phải được thể hiện ở những nội dung cụ thể như vậy. Nếu vẫn làm theo phương thức cũ thì thông tin pháp luật khó đến được với đông đảo người dân và doanh nghiệp”, Chủ tịch Quốc hội nói.
Chủ tịch Quốc hội cũng chia sẻ, hoạt động xây dựng pháp luật của Quốc hội hiện nay ngày càng công khai, minh bạch. Ngoại trừ các nội dung thuộc bí mật Nhà nước, các phiên thảo luận công khai đều có sự tham dự, đưa tin của các cơ quan báo chí, tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp theo dõi.
Cá thể hóa nội dung theo từng nhóm đối tượng
Một yêu cầu khác được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là phải xác định rõ các nhóm đối tượng đặc thù, đồng thời cá thể hóa nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật.
Luật hiện hành đã quy định một số nhóm đối tượng đặc thù như đồng bào dân tộc thiểu số, người dân ở vùng sâu, vùng xa, người đang chấp hành hình phạt và một số nhóm khác. Tuy nhiên, phương thức tiếp cận đối với các nhóm này vẫn còn chung chung.
“Dự thảo cần nghiên cứu bổ sung các tiêu chí cụ thể theo vùng, miền, độ tuổi, lĩnh vực hoạt động và sinh kế. Người dân làm nghề gì, sinh sống tại địa bàn nào thì cần được ưu tiên tiếp cận những quy định pháp luật tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích, đời sống và sinh kế của họ”, Chủ tịch Quốc hội đề nghị.
Theo Chủ tịch Quốc hội, công tác phổ biến pháp luật tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hiện còn gặp nhiều khó khăn do khoảng cách địa lý, hạn chế về công cụ truyền thông và rào cản ngôn ngữ. Tại các địa bàn giáp Lào, Campuchia và Trung Quốc, số lượng cán bộ biết ngôn ngữ của nước láng giềng còn hạn chế. Trong khi đó, yêu cầu hợp tác, giao lưu và thông tin đối ngoại tại khu vực biên giới ngày càng cao. Vì vậy, cần đặc biệt quan tâm đến ngôn ngữ, đội ngũ tuyên truyền viên và phương thức truyền tải thông tin pháp luật.
Bên cạnh đội ngũ tuyên truyền viên, cần phát huy mạnh mẽ vai trò của các thiết chế văn hóa ở cơ sở, già làng, trưởng bản, người có uy tín, các dòng họ và mô hình tự quản trong cộng đồng. “Phải chuyển từ phổ biến pháp luật một cách dàn trải, đại trà sang phổ biến pháp luật có trọng tâm, sát với nhu cầu của từng nhóm người dân. Người dân làm nghề gì, sinh sống ở địa bàn nào thì cần được ưu tiên tiếp cận những quy định pháp luật có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích, sinh kế và đời sống của họ”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.
Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, không nên chỉ nhìn nhận một số hành vi vi phạm dưới góc độ đạo đức. Khi pháp luật đã có quy định nhưng vẫn cố tình vi phạm thì phải xác định rõ đó là hành vi vi phạm pháp luật.
Chẳng hạn, những hành vi gian lận thi cử, bạo lực học đường và các hành vi vi phạm khác trong trường học cần được nhận diện đầy đủ dưới góc độ pháp lý. Phổ biến, giáo dục pháp luật phải giúp mỗi người hiểu rõ giới hạn hành vi, hậu quả pháp lý và trách nhiệm của mình.
Bảo đảm nguồn lực, không nhất thiết lập hội đồng ở cấp xã
Đề cập những khó khăn trong tổ chức thực hiện, Chủ tịch Quốc hội cho rằng điểm nghẽn hiện nay là kinh phí dành cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật còn hạn chế, nhất là tại cơ sở; nhân lực chủ yếu thực hiện theo chế độ kiêm nhiệm. Vì vậy, cần nghiên cứu xây dựng định mức, chỉ tiêu và bố trí nguồn lực tương xứng; đồng thời quan tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ thực hiện nhiệm vụ phổ biến, giáo dục pháp luật.
Đối với mô hình Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật, Chủ tịch Quốc hội cho biết, qua trao đổi, Chính phủ cơ bản thống nhất tổ chức hội đồng ở cấp Trung ương và cấp tỉnh. Ở cấp xã, trách nhiệm phổ biến, giáo dục pháp luật trước hết phải thuộc về Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã. Nếu tiếp tục thành lập thêm hội đồng tại cấp xã có thể làm phát sinh tổ chức, bộ máy và các thủ tục không cần thiết. Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có thể mời Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, đoàn thể và các cơ quan liên quan cùng tham gia, phối hợp thường xuyên, coi đây là nhiệm vụ liên tục của chính quyền cơ sở.
Cho biết đây mới chỉ là ý kiến ban đầu, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan thẩm tra tiếp tục nghiên cứu kỹ ý kiến của các đại biểu để làm rõ sự cần thiết của việc tổ chức Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã.
Có cơ chế thực chất để huy động nguồn lực xã hội
Về xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phải xây dựng cơ chế khuyến khích thực chất, tránh quy định chung chung. Dự thảo cần cụ thể hóa các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, tài chính, tín dụng, tiếp cận đất đai và các điều kiện cần thiết khác đối với tổ chức, doanh nghiệp tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật. “Muốn huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội thì chính sách phải đủ hấp dẫn, minh bạch và khả thi”, Chủ tịch Quốc hội nói.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư. Có thể nghiên cứu quy định số giờ bắt buộc hằng năm mà luật sư tham gia trợ giúp pháp lý, tư vấn, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời coi đây là một tiêu chí đánh giá, xếp loại đối với luật sư và tổ chức hành nghề luật sư. Với đội ngũ luật sư đông đảo, có mặt từ Trung ương đến địa phương, việc phát huy trách nhiệm của lực lượng này sẽ góp phần quan trọng đưa pháp luật đến gần hơn với người dân.
Chuyển giáo dục pháp luật từ lý thuyết sang trải nghiệm
Đối với giáo dục pháp luật trong nhà trường, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh phải chuyển mạnh từ truyền đạt lý thuyết sang giáo dục trực quan, trải nghiệm và hình thành hành vi. Phổ biến, giáo dục pháp luật cho học sinh là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội, trong đó gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng. Gia đình là nơi gần gũi, hiểu rõ nhất quá trình học tập, sinh hoạt và những mối quan hệ hằng ngày của con em mình.
Luật sửa đổi cần được rà soát để bảo đảm thống nhất, đồng bộ với pháp luật về giáo dục; đồng thời quy định rõ yêu cầu đổi mới phương thức giáo dục pháp luật trong nhà trường. Có thể tổ chức các phiên tòa giả định, xây dựng tình huống pháp lý, tổ chức tranh biện học đường, phân tích hành vi ứng xử trên mạng xã hội và những tình huống pháp luật gắn với đời sống của học sinh.
Theo Chủ tịch Quốc hội, giáo dục thông qua trải nghiệm và hành vi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu chỉ truyền đạt lý thuyết, học sinh sẽ khó ghi nhớ, khó vận dụng và khó hình thành ý thức tự giác tuân thủ pháp luật trong đời sống hằng ngày.
Phổ biến pháp luật phải giúp người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình
Chủ tịch Quốc hội cho rằng, lần sửa đổi này phải tạo ra một cuộc đổi mới mạnh mẽ về phương thức tổ chức thực hiện, thay vì chỉ chỉnh sửa câu chữ, điều chỉnh kỹ thuật hoặc bổ sung thêm trách nhiệm của các cơ quan.
Theo Chủ tịch Quốc hội, cần chuyển từ tư duy quản lý, ban phát thông tin sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân; qua đó giúp mỗi người nâng cao năng lực sử dụng pháp luật để tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Nếu công tác phổ biến, giáo dục pháp luật được triển khai tốt, các luật và nghị quyết do Quốc hội ban hành mới thực sự đi vào cuộc sống, đến được với người dân, doanh nghiệp và các đối tượng chịu sự tác động.
Dẫn khối lượng công việc lập pháp rất lớn trong thời gian qua, Chủ tịch Quốc hội cho biết, sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong một năm, Quốc hội đã xem xét, ban hành 122 luật và nghị quyết, trong đó có 94 luật. Tuy nhiên, điểm nghẽn hiện nay không còn chủ yếu nằm ở việc thiếu quy định pháp luật, mà tập trung ở khâu tổ chức thi hành. Đây cũng là vấn đề đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ tại Hội nghị sơ kết công tác sáu tháng đầu năm của Chính phủ.
Từ thực tế đó, Chủ tịch Quốc hội khẳng định việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật phải được triển khai thực chất, hiệu quả và phù hợp với từng nhóm đối tượng, nhất là người dân và doanh nghiệp.
Đề nghị bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ và kỹ năng tiếp cận, sử dụng pháp luật
Tại phiên họp Tổ, góp ý đối với dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật sửa đổi, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh đánh giá rất cao việc dự thảo lần này đã bổ sung nhiều nội dung quan trọng như truyền thông chính sách, chuyển đổi số; chuyển từ tư duy phổ biến văn bản pháp luật sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các chủ thể.
Tuy nhiên, về tổng thể, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng cần tập trung chuyển đổi tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị việc tuân thủ pháp luật. “Đây là vấn đề rất quan trọng”, đại biểu nhấn mạnh.
Theo đại biểu, hiện trên thế giới, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật vẫn rất cần thiết, nhưng điều quan trọng là người được tuyên truyền cũng phải nhận thức được trách nhiệm của mình; biết cách sử dụng pháp luật, biết bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời có khả năng phòng ngừa rủi ro pháp lý. Do đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung ngay tại Điều 3 và Điều 5 nội dung về hình thành năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật và xây dựng văn hóa sử dụng pháp luật.
Góp ý cụ thể về Điều 1 quy định phạm vi điều chỉnh, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhận định, việc bổ sung nội dung truyền thông chính sách là một hướng tiếp cận rất đúng. Tuy nhiên, theo đại biểu, giáo dục kỹ năng pháp lý cũng là nội dung hết sức quan trọng. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ và kỹ năng tiếp cận, sử dụng pháp luật. “Bởi lẽ, biết pháp luật không đồng nghĩa với việc sẽ tự động tuân thủ pháp luật; người dân cần được trang bị kỹ năng để hiểu và vận dụng pháp luật trong thực tiễn”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung lý giải.
Về Điều 2 quy định quyền của công dân, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung các quyền như: được giải đáp pháp luật; được tiếp cận miễn phí dữ liệu pháp luật; được sử dụng các nền tảng số phục vụ việc học tập, tìm hiểu pháp luật; được tiếp cận thông tin pháp luật bằng ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu. Theo đại biểu, đây là xu hướng chung tại nhiều quốc gia và tổ chức phát triển.
Về Điều 13 liên quan đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng đây là một quy định rất mới và rất cần thiết. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bổ sung yêu cầu việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải bảo đảm minh bạch về nguồn dữ liệu; dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên; hệ thống phải đưa ra cảnh báo trong trường hợp thông tin hoặc kết quả trả lời chưa bảo đảm độ chắc chắn.
Đồng thời, cần quy định rõ kết quả do trí tuệ nhân tạo cung cấp không thể thay thế ý kiến pháp lý chính thức. Đặc biệt, cần có cơ chế tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và chịu trách nhiệm đối với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.
