Những năm gần đây, các phương tiện truyền thông không ngừng phản ánh những câu chuyện đau lòng về sự vô cảm, ích kỷ, thậm chí là hành vi bạo lực của một bộ phận học sinh. Từ những vụ việc gây chấn động dư luận như bạo hành bạn bè, đến những hành vi thiếu tôn trọng thầy cô, hay sự thờ ơ trước hoàn cảnh khó khăn của người khác, tất cả đều vẽ nên một bức tranh không mấy sáng sủa về "mầm non tương lai" của đất nước. ThS. Nguyễn Thị Thu Anh, một giáo viên chủ nhiệm có nhiều năm kinh nghiệm, chia sẻ: "Đôi khi, tôi giật mình khi nhìn thấy trên giá sách của học sinh những câu nói lệch lạc, thể hiện sự đề cao bản thân một cách thái quá, hoặc chứng kiến cảnh các em vui mừng khi bạn bè điểm kém. Đây là những biểu hiện rõ nét của sự thiếu vắng lòng nhân ái, sự sẻ chia."
Thực trạng này không chỉ là mối lo ngại của riêng ngành giáo dục mà còn là nỗi trăn trở chung của toàn xã hội. Kinh tế phát triển, đời sống vật chất được cải thiện, nhưng đôi khi lại vô tình tạo ra những khoảng trống trong giáo dục đạo đức. Sự nuông chiều thái quá, đáp ứng mọi đòi hỏi của con cái từ phía gia đình, cùng với ảnh hưởng từ môi trường sống xung quanh, đã vô hình trung hình thành nên những lớp trẻ chỉ biết đòi hỏi, thiếu trách nhiệm, sống khép kín và khó đồng cảm với người khác.
Nói đến giáo dục, không thể không nhắc đến vai trò nền tảng của gia đình. Theo PGS. TS Nguyễn Thanh Tú, "Tâm lý học hiện đại khẳng định nhân cách con người phần lớn được kiến tạo trước 5 tuổi." Chính vì vậy, việc gieo mầm nhân ái cho trẻ cần bắt đầu từ chính những bữa cơm gia đình, những câu chuyện kể trước giờ ngủ.
Lòng nhân ái không phải là một khái niệm trừu tượng mà được hình thành từ những hành động cụ thể, lặp đi lặp lại. Thay vì chỉ dừng lại ở lời khuyên "con phải yêu thương mọi người", cha mẹ hãy biến điều đó thành hành động. Cùng con tham gia các hoạt động từ thiện nhỏ như quyên góp quần áo cũ, ủng hộ quỹ nhân đạo, hay đơn giản là dạy con cách chia sẻ đồ chơi, nhường nhịn em nhỏ. Cô Trịnh Lan Thu giáo viên một trường Tiểu học ở phường Hạc Thành cho biết: "Chúng tôi phát động phong trào 'nuôi heo đất' tại trường và khuyến khích các em có heo đất ở nhà. Số tiền tiết kiệm được dùng để giúp đỡ những bạn có hoàn cảnh khó khăn. Nhiều em, dù chưa đến dịp Tết nhưng đã hào hứng mở heo đất để ủng hộ đồng bào lũ lụt. Tôi thấy sự xúc động và niềm hạnh phúc trên gương mặt các em khi được sẻ chia."
Câu nói "trẻ em học mọi thứ từ cha mẹ" chưa bao giờ sai. Những hành vi, thái độ của cha mẹ trong cuộc sống hàng ngày chính là bài học trực quan nhất. Một người cha luôn sẵn sàng giúp đỡ hàng xóm láng giềng, một người mẹ luôn thể hiện sự cảm thông, chia sẻ với những hoàn cảnh khó khăn trên truyền hình, sẽ là tấm gương sáng để con cái noi theo. Ngược lại, nếu cha mẹ chỉ biết quan tâm đến bản thân, coi thường người khác, thì dù có nói bao nhiêu bài giảng về đạo đức, trẻ cũng khó lòng thấm nhuần.
Không khí gia đình đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Một môi trường mà ở đó cha mẹ luôn lắng nghe, thấu hiểu, tôn trọng ý kiến của con cái sẽ giúp trẻ cảm thấy an toàn và được yêu thương. Khi trẻ cảm nhận được sự yêu thương trọn vẹn, các em sẽ dễ dàng lan tỏa tình yêu thương đó ra cộng đồng. Ngược lại, một môi trường gia đình đầy áp đặt, thiếu sự thấu cảm sẽ dễ khiến trẻ trở nên ích kỷ, khó mở lòng
Bên cạnh gia đình, nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc hệ thống hóa, định hướng và nhân rộng các giá trị nhân ái. Chương trình Giáo dục phổ thông mới đã xác định 5 phẩm chất chủ yếu cho học sinh là: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Điều này cho thấy sự nhìn nhận đúng đắn về tầm quan trọng của việc giáo dục phẩm chất, thay vì chỉ tập trung vào kiến thức.
Lòng nhân ái không nên chỉ giới hạn trong các tiết học đạo đức hay giáo dục công dân. Giáo viên có thể lồng ghép các bài học về lòng nhân ái thông qua các tác phẩm văn học, các câu chuyện lịch sử, hay thậm chí là các bài toán thực tế. Ví dụ, khi dạy về "Truyện Kiều", giáo viên có thể dẫn dắt học sinh phân tích hoàn cảnh đáng thương của nhân vật và khơi gợi sự đồng cảm. Hay trong các bài tập về phân số, có thể đưa ra tình huống chia sẻ bánh, kẹo để học sinh luyện tập kỹ năng chia sẻ.
Các hoạt động ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm là "sân chơi" lý tưởng để học sinh thực hành lòng nhân ái. Chương trình "Em yêu Tổ quốc em" của các trường học thường xuyên tổ chức các buổi thăm hỏi Mẹ Việt Nam Anh hùng, các gia đình chính sách, các thương bệnh binh. Những buổi gặp gỡ này không chỉ mang lại niềm vui, sự ấm áp cho các thế hệ đi trước mà còn là bài học quý giá về lòng biết ơn, sự tri ân và tinh thần "uống nước nhớ nguồn" cho thế hệ trẻ.
Tại các nhà trường mỗi hoạt động từ thiện đều được xem là một bài học nhân văn. Cô hiệu trưởng chia sẻ: "Chúng tôi mong muốn qua mỗi việc làm mang tính nhân văn sẽ góp phần giáo dục lòng nhân ái cho học sinh ngay từ khi còn nhỏ, qua đó giúp các em cảm nhận được giá trị sống, biết yêu thương đùm bọc và sẻ chia với những hoàn cảnh khó khăn trong nhà trường, trong xã hội."
Lớp trưởng, lớp phó, hay đội ngũ cán sự lớp chính là những "hạt nhân" quan trọng. Việc lựa chọn những học sinh có tinh thần trách nhiệm, biết quan tâm, chia sẻ và được bạn bè yêu mến để làm cán bộ lớp sẽ góp phần tạo dựng một tập thể đoàn kết, tương trợ lẫn nhau. Cô Nguyễn Thị Thu Anh kể về người lớp trưởng lớp A11 khóa 2003-2006 của mình: "Em đã chủ động chép thời khóa biểu mang đến cho bạn mới chuyển đến. Chỉ một hành động nhỏ ấy thôi đã cho thấy sự chu đáo và tinh thần gắn kết mà em mang lại cho tập thể."
Không ai có thể phủ nhận sức ảnh hưởng của người thầy. Một giáo viên luôn đối xử công bằng, ân cần, vị tha với học sinh, không chỉ với những em học giỏi mà cả những em cá biệt, sẽ là tấm gương nhân ái sáng nhất. Câu chuyện về cô Nguyễn Thị Thu Anh đã kiên trì, nhẫn nại cảm hóa cậu học trò "Dũng Gấu" - một học sinh cá biệt, từng dính vào tệ nạn cờ bạc - bằng tất cả tình thương và sự tin tưởng, cuối cùng đã giúp em đứng dậy và đỗ đại học, đã cho thấy sức mạnh phi thường của tình yêu nghề, tình yêu trò.
Giáo dục lòng nhân ái cho học sinh không chỉ đơn thuần là dạy các em biết yêu thương mà còn là trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết để thể hiện tình yêu thương đó một cách tinh tế, hiệu quả. Như câu triết lý sâu sắc của người Việt: "Của cho không bằng cách cho". Cách ứng xử văn hóa, sự chân thành và tinh tế trong từng hành động sẻ chia sẽ là sứ giả mạnh mẽ nhất để kết nối con người, thắt chặt tình đoàn kết.
Trong bối cảnh thế giới đang bước vào cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 với vô vàn tiện ích nhưng cũng đi kèm với những thách thức không nhỏ, từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh đến sự phân hóa giàu nghèo, con người càng cần đến nhau hơn bao giờ hết. Tinh thần "Thương người như thể thương thân", "Lá lành đùm lá rách" - những giá trị truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam - càng cần được phát huy mạnh mẽ.
Để hành trình giáo dục lòng nhân ái đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự định hướng rõ ràng từ các cấp quản lý giáo dục, sự nỗ lực không ngừng của thầy cô giáo, sự đồng hành tích cực từ phía phụ huynh và sự tham gia hưởng ứng của toàn xã hội. Mỗi hành động nhỏ, mỗi cử chỉ yêu thương được lan tỏa trong môi trường học đường sẽ góp phần tạo nên những công dân có ích, có tâm hồn cao đẹp, sẵn sàng cống hiến và xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn cho chính mình và cho cộng đồng.
Có lẽ, hạnh phúc lớn nhất của một người làm công tác giáo dục là khi nhìn thấy học sinh của mình trưởng thành, không chỉ về kiến thức mà còn về nhân cách, biết yêu thương, sẻ chia và sống có trách nhiệm với cộng đồng. Và hành trình ấy, xin hãy bắt đầu từ chính mái ấm gia đình và bước tiếp đến hành lang thân thiện của mái trường./.
